Przedawnienie podatku a odpowiedzialność karna skarbowa. Co oznacza nowelizacja Ordynacji podatkowej?

Przedawnienie zobowiązania podatkowego przez lata było jednym z najważniejszych mechanizmów chroniących podatników przed niekończącą się niepewnością.

Po upływie określonego terminu organy podatkowe co do zasady traciły możliwość skutecznego dochodzenia podatku. Dla podatników oznaczało to większą pewność, że dana sprawa podatkowa została zamknięta.

Teraz ten obszar ma się istotnie zmienić.

Nowelizacja Ordynacji podatkowej przewiduje usunięcie kontrowersyjnego mechanizmu, który pozwalał na zawieszenie biegu terminu przedawnienia przez wszczęcie postępowania karnego skarbowego.

To odpowiedź na wieloletnie zarzuty, że w praktyce wszczęcie postępowania bywało wykorzystywane instrumentalnie, głównie po to, aby zatrzymać bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

Jednocześnie projekt ustawy zakłada uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego.

To oznacza, że przedawnienie samej należności publicznoprawnej nie będzie musiało automatycznie kończyć ryzyka odpowiedzialności karnej skarbowej.

W praktyce może dojść do sytuacji, w której zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu, ale postępowanie karnoskarbowe nadal będzie możliwe.

Ta zmiana może budzić wątpliwości po stronie podatników, zwłaszcza w kontekście przechowywania dokumentacji po upływie terminu przedawnienia.

W tym artykule wyjaśniamy, na czym polegają nowe zasady przedawnienia, co zmieniają w zakresie przedawnienia zobowiązań podatkowych i dlaczego temat jest ważny dla firm, które chcą zachować kontrolę nad rozliczeniami, dokumentacją i ryzykiem postępowania karnego skarbowego.

Przedawnienia zobowiązań podatkowych od lat należą do najbardziej wrażliwych tematów w relacji między podatnikami a fiskusem.

Z jednej strony termin przedawnienia daje podatnikom poczucie bezpieczeństwa. Po jego upływie organy podatkowe co do zasady nie mogą bez końca wracać do tych samych rozliczeń.

Z drugiej strony państwo chce mieć możliwość ścigania poważnych naruszeń, szczególnie wtedy, gdy w sprawie mogło dojść do uszczuplenia należności publicznoprawnej.

Dlatego projekt ustawy o zmianie Ordynacji podatkowej wzbudza tak duże zainteresowanie. Dotyczy nie tylko samego przedawnienia podatku, ale też relacji między sprawą podatkową a postępowaniem karnym skarbowym.

Ministerstwo Finansów wskazuje, że jedną z kluczowych zmian ma być usunięcie przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia przez wszczęcie sprawy karnej skarbowej. Chodzi o uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej, który przez lata był krytykowany jako podstawa do instrumentalnego wszczynania takich postępowań.

Co oznacza nowelizacja Ordynacji podatkowej dla spraw podatkowych?

Nowelizacja Ordynacji podatkowej ma zmienić sposób, w jaki przedawnienie zobowiązania podatkowego łączy się z postępowaniami prowadzonymi przez organy podatkowe i organy ścigania.

Obecnie wszczęcie postępowania karnego skarbowego może wpływać na bieg terminu przedawnienia. W praktyce prowadziło to do sytuacji, w których sprawa karna skarbowa była uruchamiana tuż przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

To właśnie ten kontrowersyjny mechanizm ma zostać ograniczony.

✔️ Dla podatników oznacza to większą przewidywalność w zakresie przedawnienia zobowiązań podatkowych.

✔️ Dla organów podatkowych oznacza to konieczność sprawniejszego prowadzenia postępowania podatkowego.

✔️ Dla praktyki rozliczeń oznacza to większe znaczenie terminów, dokumentacji i prawidłowego ustalenia, kiedy powstał obowiązek podatkowy.

Nie oznacza to jednak, że temat ryzyka znika całkowicie. Projekt przewiduje również uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Ten przepis obecnie wiąże karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej z przedawnieniem tej należności.

Dlaczego nowe zasady przedawnienia budzą tyle pytań?

Nowe zasady przedawnienia budzą wątpliwości, ponieważ projekt jednocześnie usuwa rozwiązanie korzystne z perspektywy podatników i wprowadza zmianę, która może zwiększyć ryzyko w obszarze odpowiedzialności karnej skarbowej.

Pierwsza zmiana jest oceniana jako odpowiedź na problem nadużyć. Instrumentalne wszczęcie postępowania karnego skarbowego przed upływem terminu przedawnienia przez lata było przedmiotem sporów. Podatnicy, sądy administracyjne i organizacje przedsiębiorców wskazywali, że w skrajnych przypadkach postępowanie karne skarbowe mogło służyć przede wszystkim zatrzymaniu biegu przedawnienia.

Druga zmiana dotyczy uchylenia art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Jeżeli ten przepis zostanie usunięty, przedawnienie zobowiązania podatkowego nie będzie automatycznie oznaczało końca ryzyka postępowania karnego skarbowego.

W praktyce może więc dojść do sytuacji, w której:

✅ zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu,

✅ co do zasady nie powinno być już możliwe skuteczne wydanie decyzji wymiarowej dotyczącej tego podatku,

✅ ale przestępstwo skarbowe nadal może być analizowane na gruncie Kodeksu karnego skarbowego.

To właśnie ten element wywołuje największe spory. Rzecznik Praw Obywatelskich wskazywał, że prowadzenie obrony może być znacznie utrudnione, jeżeli podatnik po upływie okresu przedawnienia nie posiada już dokumentów potrzebnych w sprawie karnej skarbowej.

Czy nowe zasady zmieniają sytuację podatników od razu?

Nie każda zmiana zacznie działać natychmiast po wejściu w życie ustawy. To bardzo ważne, ponieważ nowe zasady trzeba odróżnić od obecnego stanu prawnego.

Na tym etapie mówimy o projekcie ustawy, który dotyczy zmian w Ordynacji podatkowej, w tym instytucji przedawnienia oraz uchylenia art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Informacje o przebiegu prac nad projektem znajdują się w materiałach sejmowych.

Dla praktyki najważniejsze jest to, że zmiany nie powinny być interpretowane jako proste hasło: „przedawnienie podatku przestaje istnieć”.

Bardziej precyzyjne ujęcie jest inne.

📌 Przedawnienie zobowiązania podatkowego nadal ma znaczenie.

📌 Zmienić ma się sposób, w jaki na bieg terminu przedawnienia wpływa wszczęcie postępowania karnego skarbowego.

📌 Jednocześnie odpowiedzialność karna skarbowa może zostać mocniej oddzielona od samego przedawnienia podatku.

Dla przedsiębiorców oznacza to, że samo pilnowanie daty przedawnienia zobowiązania podatkowego może nie wystarczyć do oceny pełnego ryzyka. Coraz większe znaczenie będzie miało również to, czy dana sprawa może zostać potraktowana jako przestępstwo skarbowe albo wykroczenie skarbowe.

Przedawnienie zobowiązania podatkowego oznacza, że po upływie określonego czasu organy podatkowe co do zasady tracą możliwość skutecznego dochodzenia podatku.

Nie chodzi więc o to, że obowiązek podatkowy nigdy nie powstał. Chodzi o to, że po upływie terminu przedawnienia zobowiązanie podatkowe co do zasady nie powinno być już egzekwowane.

Zgodnie z Ordynacją podatkową podstawowy termin przedawnienia wynosi 5 lat. Liczy się go od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku.

To właśnie dlatego w praktyce tak duże znaczenie ma prawidłowe ustalenie:

✅ kiedy powstał obowiązek podatkowy,

✅ kiedy upłynął termin płatności podatku,

✅ od którego momentu należy liczyć bieg terminu przedawnienia,

✅ czy w sprawie wystąpiły okoliczności powodujące przerwanie albo zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

W przypadku rozliczeń podatkowych sam upływ czasu nie zawsze wystarcza do prostej oceny ryzyka. Znaczenie mogą mieć również decyzje organów, zabezpieczenia, korekty deklaracji, stwierdzenie nadpłaty czy postępowania prowadzone w konkretnej sprawie.

Kiedy dochodzi do przedawnienia zobowiązania podatkowego?

Co do zasady zobowiązanie podatkowe ulega przedawnieniu po 5 latach, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku.

Przykładowo: jeżeli termin płatności podatku przypadał w 2026 roku, to termin przedawnienia zobowiązania podatkowego należy liczyć od końca 2026 roku.

W standardowym układzie zobowiązanie powinno więc przedawnić się z końcem 2031 roku.

W praktyce trzeba jednak sprawdzić, czy nie pojawiły się zdarzenia, które wpływają na bieg przedawnienia. Do takich zdarzeń mogą należeć między innymi określone działania organów podatkowych, zabezpieczenie zobowiązania lub wszczęcie określonych postępowań.

Szczególną uwagę warto zwrócić na zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym. Literalne brzmienie Ordynacji podatkowej przewiduje dla nich szczególną regulację, zgodnie z którą po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. Ten obszar od lat budzi jednak istotne wątpliwości w orzecznictwie i praktyce stosowania prawa.

Jak liczyć bieg terminu przedawnienia w sprawach podatkowych?

Bieg terminu przedawnienia liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku.

W uproszczeniu nie liczymy pięciu lat od dnia złożenia deklaracji ani od dnia, w którym powstał obowiązek podatkowy. Punktem wyjścia jest rok, w którym minął termin płatności danego podatku.

🔹 Jeżeli termin płatności podatku przypadał w 2026 roku, liczenie zaczyna się od końca 2026 roku.

🔹 Pięcioletni termin obejmuje lata 2027, 2028, 2029, 2030 i 2031.

🔹 Przedawnienie następuje z końcem 2031 roku, o ile nie doszło do przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia.

Ten mechanizm ma znaczenie nie tylko przy zaległościach podatkowych, ale także przy ocenie, czy możliwe jest jeszcze wydanie decyzji wymiarowej.

Jeżeli organ prowadzi postępowanie podatkowe, musi uwzględnić termin przedawnienia. Wydanie decyzji po jego upływie może być kwestionowane, ponieważ decyzja podatkowa wydana po czasie co do zasady nie powinna tworzyć skutecznego obowiązku zapłaty.

W praktyce spory często dotyczą właśnie tego, czy organ zdążył z wydaniem decyzji, czy podatnik został prawidłowo zawiadomiony oraz czy dana przesłanka rzeczywiście wpłynęła na bieg terminu przedawnienia.

Dlaczego termin przedawnienia zobowiązania podatkowego ma znaczenie dla dokumentacji?

Termin przedawnienia zobowiązania podatkowego jest ważny nie tylko dla samej możliwości dochodzenia podatku.

Ma również praktyczne znaczenie dla dokumentacji księgowej i podatkowej.

Jeżeli podatnik musi udowodnić prawidłowość rozliczeń, powinien mieć dostęp do dokumentów potwierdzających przychody, koszty, opodatkowanie, transakcje, korekty oraz ewentualne wyjaśnienia składane w toku sprawy.

📌 deklaracje podatkowe i potwierdzenia ich wysyłki,

📌 dokumenty sprzedażowe i kosztowe,

📌 kopia skorygowanej deklaracji wraz z uzasadnieniem przyczyn korekty,

📌 korespondencja z organami podatkowymi,

📌 decyzje, postanowienia i zawiadomienia,

📌 dokumenty dotyczące nadpłaty, jeżeli nadpłata wynika z korekty lub rozstrzygnięcia organu.

Problem pojawia się wtedy, gdy sprawa podatkowa i sprawa karna skarbowa zaczynają funkcjonować oddzielnie.

Jeżeli przedawnienie zobowiązania podatkowego nastąpiło, ale nadal możliwe jest postępowanie karne skarbowe, dokumentacja może mieć znaczenie dłużej niż wynikałoby to z samej logiki podatkowego terminu przedawnienia.

To jedna z głównych przyczyn, dla których projektowane zmiany mogą budzić wątpliwości.

Z perspektywy podatników najważniejsze pytanie brzmi: czy po zmianach przedawnienie podatku nadal będzie dawało realne poczucie zamknięcia sprawy, skoro odpowiedzialność karna skarbowa może być oceniana osobno?

Największa zmiana nie polega na tym, że przedawnienie podatku przestanie istnieć.

Przedawnienie nadal będzie miało znaczenie dla samego zobowiązania podatkowego. Zmienić ma się natomiast relacja między przedawnieniem podatku a odpowiedzialnością wynikającą z Kodeksu karnego skarbowego.

Dotychczas te dwa obszary były ze sobą mocniej powiązane. Jeżeli przedawniła się należność publicznoprawna, w określonych przypadkach ustawa wiązała z tym również ustanie karalności czynu skarbowego.

Projekt przewiduje uchylenie art. 44 § 2 KKS. Ministerstwo Finansów uzasadnia to potrzebą utrzymania skuteczności ścigania najpoważniejszych przestępstw skarbowych po usunięciu mechanizmu zawieszenia biegu terminu przedawnienia przez sprawę karną skarbową.

To oznacza istotną zmianę filozofii.

Podatek i odpowiedzialność karna skarbowa mają być oceniane bardziej niezależnie. W praktyce może więc dojść do sytuacji, w której zobowiązanie podatkowe już się przedawniło, ale ryzyko odpowiedzialności karnej skarbowej nadal pozostaje możliwe.

Czy wszczęcie postępowania karnego skarbowego nadal wpłynie na przedawnienie podatku?

Zgodnie z projektem, wszczęcie postępowania karnego skarbowego nie ma już automatycznie powodować zawieszenia biegu terminu przedawnienia podatku.

To jedna z najważniejszych zmian, ponieważ obecny art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej przez lata był krytykowany jako przepis pozwalający organom podatkowym wydłużać czas na prowadzenie sprawy podatkowej.

W praktyce prowadziło to do sytuacji, w których postępowanie karne skarbowe było uruchamiane krótko przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania. Efektem było zatrzymanie biegu przedawnienia i więcej czasu dla fiskusa na wydanie decyzji.

Ministerstwo Finansów wskazuje, że projekt usuwa tę przesłankę właśnie dlatego, że w przestrzeni publicznej od lat pojawiały się zarzuty o nadużywanie tego rozwiązania przez organy podatkowe.

🟢 Z perspektywy podatników to może być zmiana porządkująca.

🟢 Wszczęcie postępowania karnego nie powinno już samo w sobie zatrzymywać sprawy podatkowej.

🟢 Organ podatkowy będzie musiał sprawniej prowadzić postępowania i pilnować terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

🟢 Samo postępowanie karnoskarbowe nie zniknie jednak jako ryzyko.

Najważniejsze jest więc rozróżnienie: znikać ma wpływ wszczęcia sprawy karnej skarbowej na bieg terminu przedawnienia podatku, ale nie znika możliwość badania odpowiedzialności karnej skarbowej.

Czym różni się wszczęcie postępowania od samej kontroli podatkowej?

Kontrola podatkowa, postępowanie podatkowe i postępowanie karne skarbowe to trzy różne sytuacje.

W kontroli podatkowej organy podatkowe sprawdzają, czy rozliczenia zostały wykonane prawidłowo. Mogą analizować deklaracje, faktury, ewidencje, umowy, przelewy i inne dokumenty związane z opodatkowaniem.

Postępowanie podatkowe zmierza już do formalnego rozstrzygnięcia sprawy. Jego efektem może być wydanie decyzji, w tym decyzji wymiarowej określającej wysokość zaległości.

Postępowanie karne skarbowe dotyczy natomiast odpowiedzialności za czyn zabroniony, czyli za przestępstwo skarbowe albo wykroczenie skarbowe.

To rozróżnienie jest kluczowe, bo samo stwierdzenie nieprawidłowości w rozliczeniu nie oznacza jeszcze automatycznie odpowiedzialności karnej skarbowej.

🔹 Kontrola podatkowa odpowiada na pytanie, czy rozliczenie było prawidłowe.

🔹 Postępowanie podatkowe może prowadzić do określenia wysokości podatku.

🔹 Postępowanie karne skarbowe dotyczy tego, czy doszło do czynu zabronionego.

🔹 Sąd karny ocenia odpowiedzialność konkretnej osoby, a nie tylko samą wysokość zobowiązania.

RPO zwracał uwagę, że szczególnie problematyczne jest wszczęcie postępowania na etapie „w sprawie”, kiedy podatnik nie zawsze ma pełny wpływ na swoją sytuację procesową. Wskazywał też, że silniejszy standard dowodowy pojawia się dopiero przy wszczęciu postępowania przeciwko osobie.

Dlatego dla praktyki tak ważne jest, czy mamy do czynienia jedynie z kontrolą, z postępowaniem podatkowym, czy już z postępowaniem karnym skarbowym.

Kiedy przestępstwo skarbowe może być ścigane mimo przedawnienia podatku?

Po uchyleniu art. 44 § 2 KKS przestępstwo skarbowe może być oceniane niezależnie od tego, czy sama należność publicznoprawna uległa już przedawnieniu.

Chodzi zwłaszcza o czyny, w których pojawia się uszczuplenie należności publicznoprawnej albo narażenie jej na uszczuplenie.

Obecnie art. 44 § 2 KKS przewiduje powiązanie między przedawnieniem należności a karalnością przestępstwa skarbowego polegającego na takim uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie. Projektowane uchylenie tego przepisu może spowodować, że przedawnienie podatku nie zamknie automatycznie drogi do sprawy karnej skarbowej. RPO wskazywał, że konsekwencją usunięcia tego przepisu może być możliwość wszczęcia postępowania karnego skarbowego nawet po przedawnieniu należności publicznoprawnej.

W praktyce może to wyglądać tak:

📌 zobowiązanie podatkowe ulega przedawnieniu,

📌 co do zasady nie powinno być już możliwe skuteczne wydanie decyzji wymiarowej dotyczącej tego podatku,

📌 ale sąd karny może nadal badać, czy doszło do przestępstwa skarbowego,

📌 odpowiedzialność konkretnej osoby może być oceniana na podstawie przepisów Kodeksu karnego skarbowego.

To właśnie dlatego zmiana jest tak kontrowersyjna.

Przedawnienie zobowiązania podatkowego przestaje być pełną granicą bezpieczeństwa. Nadal zamyka określone możliwości podatkowe, ale nie musi automatycznie zamykać ryzyka w sprawie karnej skarbowej.

RPO zwracał uwagę na jeszcze jeden praktyczny problem. Jeżeli podatnik zgodnie z przepisami przechowuje księgi i dokumenty do czasu upływu okresu przedawnienia zobowiązania podatkowego, to po tym terminie może już nie posiadać dokumentacji potrzebnej do obrony w sprawie KKS.

Dlatego nowe zasady mogą szczególnie wpływać na sposób myślenia o dokumentach, dowodach i historii rozliczeń. Nie tylko w kontekście samego podatku, ale również ewentualnej odpowiedzialności karnej skarbowej.

Jedną z najważniejszych zmian w projekcie jest usunięcie przepisu, który pozwalał zatrzymać bieg przedawnienia podatku przez wszczęcie postępowania karnego skarbowego.

Chodzi o art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej.

Obecnie ten przepis sprawia, że bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie biegnie dalej, jeżeli zostanie wszczęte postępowanie karne skarbowe związane z niewykonaniem tego zobowiązania.

W teorii miało to chronić interes państwa w sprawach, w których mogło dojść do poważnych naruszeń podatkowych.

W praktyce jednak ten mechanizm od lat budził spory. Podatnicy, sądy administracyjne i organizacje przedsiębiorców wskazywali, że wszczęcie postępowania karnego skarbowego mogło być wykorzystywane nie po to, aby realnie ścigać przestępstwo skarbowe, ale po to, aby zatrzymać bieg terminu przedawnienia i dać organom więcej czasu na prowadzenie sprawy podatkowej.

Ministerstwo Finansów wprost wskazuje, że projekt usuwa przesłankę zawieszenia biegu przedawnienia przez wszczęcie sprawy karnej skarbowej, ponieważ od wielu lat podnoszono zarzuty nadużywania tej instytucji przez organy podatkowe.

Dlaczego likwidacja zawieszenia biegu terminu przedawnienia może być korzystna?

Likwidacja tego mechanizmu może poprawić pewność prawa po stronie podatników.

Jeżeli wszczęcie postępowania karnego skarbowego nie będzie już automatycznie zatrzymywać biegu terminu przedawnienia, organy podatkowe będą musiały prowadzić sprawy podatkowe sprawniej.

Nie wystarczy samo postępowanie karnoskarbowe uruchomione przed jego upływem, aby zyskać dodatkowy czas na wydanie decyzji wymiarowej.

To ważne, bo w praktyce dotychczasowe rozwiązanie mogło prowadzić do sytuacji, w której podatnik przez wiele lat pozostawał w stanie niepewności.

✔️ Organ prowadził postępowanie podatkowe.

✔️ Zbliżał się upływ terminu przedawnienia.

✔️ Następowało wszczęcie postępowania karnego skarbowego.

✔️ Bieg terminu przedawnienia zostawał zawieszony.

✔️ Sprawa podatkowa mogła trwać dłużej.

Po zmianie ten schemat ma zostać ograniczony.

Dla podatników oznacza to potencjalnie większą przewidywalność. Jeżeli organy podatkowe chcą określić zaległość, powinny zmieścić się w ustawowych terminach i prowadzić postępowania bez sztucznego wydłużania czasu na rozstrzygnięcie.

Jak zmieni się ryzyko odpowiedzialności karnej skarbowej?

Najważniejsze jest jednak to, że usunięcie zawieszenia biegu terminu przedawnienia podatku nie oznacza końca ryzyka karnoskarbowego.

Projekt przewiduje również uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego.

Ten przepis obecnie stanowi, że karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wtedy, gdy przedawniła się ta należność.

Po zmianie przedawnienie podatku nie musi automatycznie kończyć odpowiedzialności karnej skarbowej.

W praktyce może to oznaczać, że:

✅ zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu,

✅ organ co do zasady nie powinien już skutecznie dochodzić zapłaty podatku w postępowaniu podatkowym,

✅ ale nadal możliwe jest postępowanie karne skarbowe,

✅ sąd karny może badać, czy doszło do czynu zabronionego,

✅ w określonych przypadkach może pojawić się także kwestia równowartości pieniężnej uszczuplonej należności publicznoprawnej.

RPO wskazywał, że usunięcie art. 44 § 2 KKS może stworzyć po stronie podatników swoistą pułapkę. Podatnicy mają bowiem obowiązek przechowywania ksiąg i dokumentów zasadniczo do czasu upływu okresu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Jeżeli po tym okresie nadal możliwe będzie postępowanie karne skarbowe, obrona może być utrudniona z powodu braku dokumentów.

Dlatego zmiana ma dwa oblicza.

Z jednej strony ogranicza instrumentalne wszczęcie postępowania karnego skarbowego tylko po to, aby zatrzymać bieg terminu przedawnienia.

Z drugiej strony oddziela przedawnienie zobowiązania podatkowego od odpowiedzialności karnej skarbowej.

To właśnie ta druga część projektu jest najbardziej kontrowersyjna.

Jaką rolę w zmianach odgrywa system Ordynacji podatkowej?

Ordynacja podatkowa reguluje podstawowe zasady powstawania, wygasania i dochodzenia zobowiązań podatkowych.

To w niej określono między innymi, kiedy powstaje obowiązek podatkowy, jak liczony jest termin przedawnienia, kiedy możliwe jest wydanie decyzji oraz jakie zdarzenia mogą wpływać na bieg terminu przedawnienia.

Dlatego zmiana art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej nie jest tylko techniczną korektą.

Dotyczy jednego z najważniejszych mechanizmów bezpieczeństwa w systemie podatkowym.

📌 Przedawnienie porządkuje relacje między podatnikiem a fiskusem.

📌 Termin przedawnienia wyznacza granicę czasową dla działań organów.

📌 Zawieszenia i przerwania biegu przedawnienia decydują o tym, czy sprawa może trwać dłużej.

📌 Wydanie decyzji po czasie może być przedmiotem sporu.

📌 Zmiany w KKS wpływają na ocenę ryzyka także po zakończeniu sprawy podatkowej.

Nowe zasady przedawnienia mają więc uporządkować jeden problem, ale jednocześnie tworzą nową oś sporu.

Dotychczas pytanie brzmiało głównie: czy fiskus może przedłużyć sprawę podatkową przez wszczęcie postępowania karnego?

Po zmianach coraz ważniejsze będzie inne pytanie: czy przedawnienie podatku rzeczywiście kończy ryzyko, jeżeli nadal możliwa jest odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego skarbowego?

V. Zastaw skarbowy, MDR i inne obszary, które warto mieć pod kontrolą

Zmiany w zakresie przedawnienia zobowiązań podatkowych nie dotyczą wyłącznie samego liczenia terminów.

W praktyce mogą wpływać również na sposób patrzenia na inne obszary ryzyka podatkowego, zwłaszcza tam, gdzie pojawia się zabezpieczenie zobowiązania, korekta rozliczeń, schemat podatkowy albo możliwość przypisania odpowiedzialności konkretnej osobie.

Dlatego nowe zasady warto rozumieć szerzej.

Nie tylko jako zmianę dotyczącą tego, kiedy zobowiązania ulegają przedawnieniu, ale także jako element większej przebudowy przepisów podatkowych. Projekt obejmuje bowiem nie tylko przedawnienie, ale również inne obszary, takie jak hipoteka, zastaw skarbowy, korekty deklaracji czy raportowanie schematów podatkowych.

Czy zastaw skarbowy może wiązać się z nowymi ryzykami po zmianach?

Zastaw skarbowy to jedna z form zabezpieczenia zobowiązań podatkowych.

W praktyce oznacza to, że określony składnik majątku może zabezpieczać należności podatkowe wobec fiskusa. Podobną funkcję może pełnić hipoteka przymusowa.

Szczególne znaczenie mają tu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, ponieważ w takich sprawach samo przedawnienie bywa analizowane inaczej niż w prostych przypadkach, w których nie występuje zabezpieczenie.

🔹 ważne jest ustalenie, kiedy powstał obowiązek podatkowy,

🔹 istotny pozostaje termin przedawnienia zobowiązania podatkowego,

🔹 znaczenie ma także to, czy doszło do zabezpieczenia należności publicznoprawnej,

🔹 w niektórych przypadkach spór może dotyczyć tego, czy organ nadal może dochodzić należności z przedmiotu zabezpieczenia.

Po projektowanej zmianie ocena ryzyka może być jeszcze bardziej złożona.

Nawet jeżeli dana należność podatkowa nie będzie już mogła być dochodzona w zwykłym trybie, równolegle może pojawić się pytanie o odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego skarbowego.

To oznacza, że trzeba oddzielić dwie kwestie.

Pierwsza to przedawnienie zobowiązania podatkowego.

Druga to ewentualne przestępstwo skarbowe albo wykroczenie skarbowe, które może być oceniane według odrębnych zasad.

Właśnie dlatego zmiany dotyczące art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej oraz uchylenie art. 44 § 2 KKS powinny być analizowane razem, a nie jako dwa niezależne przepisy. Ministerstwo Finansów wskazuje, że projekt ma usunąć przesłankę zawieszenia biegu przedawnienia przez postępowanie karne skarbowe, ale równocześnie przewiduje zmianę zasad przedawnienia karalności czynów skarbowych.

Jak zmiany dotyczące krajowych schematów podatkowych wpisują się w projekt?

Temat krajowych schematów podatkowych pokazuje, że projekt nie ogranicza się wyłącznie do przedawnienia.

W tym obszarze kierunek zmian jest jednak inny niż przy KKS. Nie chodzi o zwiększenie obowiązków, ale o ich ograniczenie. Projekt zakłada likwidację obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych oraz części schematów dotyczących VAT i akcyzy, których raportowania nie wymaga prawo Unii Europejskiej.

To ważne rozróżnienie.

Z jednej strony projekt ma ograniczyć część obowiązków sprawozdawczych. Z drugiej strony zmiany dotyczące przedawnienia i odpowiedzialności karnej skarbowej pokazują, że sprawy podatkowe nadal będą wymagały dużej staranności, szczególnie tam, gdzie pojawia się ryzyko uszczuplenia należności publicznoprawnej.

W praktyce oznacza to, że nie wystarczy patrzeć wyłącznie na to, czy podatek został zapłacony.

Coraz większe znaczenie ma również to, czy podatnik posiada dokumenty uzasadniające sposób rozliczenia, potrafi wyjaśnić gospodarczy sens transakcji i właściwie rozpoznaje obowiązki wynikające z przepisów podatkowych.

W tym kontekście nowe zasady przedawnienia mogą mieć znaczenie pośrednie.

Jeżeli sprawa dotyczy rozliczeń złożonych, wieloletnich albo opartych na bardziej skomplikowanej strukturze, samo przedawnienie podatku nie zawsze musi kończyć wszystkie możliwe ryzyka.

📌 postępowania podatkowe mogą dotyczyć prawidłowości rozliczenia,

📌 postępowania karne skarbowe mogą dotyczyć odpowiedzialności za czyn,

📌 organy podatkowe mogą analizować dokumenty, deklaracje i sposób raportowania,

📌 sąd karny może oceniać, czy doszło do czynu zabronionego,

📌 sądy administracyjne mogą badać legalność decyzji podatkowych.

To istotne zwłaszcza wtedy, gdy sprawa obejmuje korekty, stwierdzenie nadpłaty, skorygowaną deklarację, decyzję podatkową albo wydanie decyzji wymiarowej.

W takich przypadkach nie wystarcza samo stwierdzenie, że termin minął.

Trzeba jeszcze ocenić, czego dokładnie dotyczy sprawa: podatku, decyzji, nadpłaty, zabezpieczenia, obowiązku raportowego czy odpowiedzialności karnej skarbowej.

Co te zmiany oznaczają dla codziennej księgowości i rozliczeń spółki?

Dla codziennej praktyki najważniejszy wniosek jest prosty: rozliczenia podatkowe będą wymagały jeszcze większej przejrzystości.

Nie wystarczy patrzeć tylko na deklarację i kwotę podatku do zapłaty.

Znaczenie ma cały kontekst sprawy: dokumenty, daty, korekty, decyzje, korespondencja z organami oraz sposób udokumentowania przyjętego stanowiska podatkowego.

🟢 jeżeli powstał obowiązek podatkowy, trzeba wiedzieć, od kiedy liczyć termin,

🟢 jeżeli złożono korektę, warto zachować uzasadnienie i historię zmian,

🟢 jeżeli nadpłata wynika z korekty albo decyzji, potrzebna jest pełna dokumentacja sprawy,

🟢 jeżeli organ prowadzi postępowanie, trzeba kontrolować jego etap i wpływ na terminy,

🟢 jeżeli pojawia się ryzyko KKS, sama data przedawnienia podatku może nie dawać pełnego obrazu.

Projektowane przepisy mogą więc zmienić sposób myślenia o bezpieczeństwie podatkowym.

Dotychczas wielu podatników koncentrowało się przede wszystkim na tym, kiedy nastąpi upływ terminu przedawnienia zobowiązania.

Po zmianach równie ważne może być pytanie, czy dana sprawa nie wiąże się z ryzykiem odpowiedzialności karnej skarbowej.

To szczególnie istotne w sytuacjach, w których organy podatkowe mogą uznać, że doszło do uszczuplenia należności publicznoprawnej.

Wtedy samo przedawnienie zobowiązania podatkowego nie musi oznaczać, że temat został definitywnie zamknięty.

RPO zwracał uwagę, że taka konstrukcja może budzić wątpliwości, ponieważ po podatkowym terminie przedawnienia podatnicy mogą nie posiadać już dokumentów potrzebnych do obrony w sprawie karnej skarbowej.

Dlatego praktyczne znaczenie nowych przepisów nie sprowadza się tylko do pytania, czy fiskus będzie mógł dłużej działać.

Najważniejsze pytanie brzmi inaczej: czy po zmianach przedawnienie zobowiązania podatkowego nadal będzie dawało podatnikom realne poczucie zamknięcia sprawy, skoro odpowiedzialność karna skarbowa ma być oceniana bardziej niezależnie od samego podatku?

Tak. Nowe zasady nie oznaczają, że przedawnienie zobowiązania podatkowego zostanie usunięte z systemu podatkowego.

Nadal podstawową zasadą będzie to, że zobowiązania podatkowe ulegają przedawnieniu po upływie określonego terminu.

Zmiana dotyczy przede wszystkim tego, jak na bieg terminu przedawnienia wpływa postępowanie karne skarbowe oraz czy przedawnienie podatku automatycznie kończy ryzyko odpowiedzialności karnej skarbowej.

Inaczej mówiąc: termin przedawnienia nadal będzie ważny, ale nie zawsze będzie oznaczał pełne zamknięcie ryzyka w sprawie.

Czy wszczęcie postępowania karnego skarbowego nadal zatrzyma przedawnienie podatku?

Projekt przewiduje odejście od mechanizmu, w którym wszczęcie postępowania karnego skarbowego automatycznie powoduje zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

To jedna z kluczowych zmian, ponieważ dotychczas ten mechanizm w praktyce prowadził do wydłużania spraw podatkowych.

Problemem było zwłaszcza instrumentalne wszczęcie postępowania tuż przed upływem terminu przedawnienia. W takich sytuacjach organy podatkowe zyskiwały więcej czasu na prowadzenie postępowania podatkowego i wydanie decyzji wymiarowej.

Po zmianie samo wszczęcie postępowania karnego skarbowego nie powinno już pełnić takiej funkcji.

Czy przedawniony podatek może nadal oznaczać ryzyko KKS?

Tak, i to jest najważniejszy punkt całej zmiany.

Projekt przewiduje uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Obecnie ten przepis łączy karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu należności publicznoprawnej z przedawnieniem tej należności.

Po zmianie może dojść do sytuacji, w której zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu, ale nadal możliwe będzie postępowanie karnoskarbowe.

To oznacza, że przedawnienie podatku nie musi automatycznie kończyć ryzyka odpowiedzialności karnej skarbowej.

Czym różni się przestępstwo skarbowe od wykroczenia skarbowego?

Przestępstwo skarbowe i wykroczenie skarbowe to dwa różne rodzaje czynów na gruncie Kodeksu karnego skarbowego.

Najprościej można ująć to tak:

✔️ przestępstwo skarbowe dotyczy poważniejszych naruszeń,

✔️ wykroczenie skarbowe dotyczy czynów o mniejszej wadze,

✔️ znaczenie może mieć między innymi wartość uszczuplenia należności publicznoprawnej,

✔️ ocena zależy od konkretnego przypadku, dokumentów i okoliczności sprawy.

W praktyce to, czy dana sytuacja zostanie potraktowana jako przestępstwo skarbowe czy wykroczenie skarbowe, może mieć duże znaczenie dla odpowiedzialności konkretnej osoby.

Czy po zmianach trzeba będzie dłużej przechowywać dokumenty?

Projekt nie oznacza automatycznie prostej zasady, że wszystkie dokumenty trzeba przechowywać dłużej.

Jednocześnie nowe zasady przedawnienia mogą zmienić praktyczne podejście do dokumentacji.

Jeżeli odpowiedzialność karna skarbowa może być oceniana niezależnie od przedawnienia zobowiązania podatkowego, dokumenty mogą mieć znaczenie także po upływie terminu przedawnienia podatku.

Dotyczy to zwłaszcza spraw, w których mogą pojawić się pytania o:

✅ skorygowaną deklarację,

✅ stwierdzenie nadpłaty,

✅ wydanie decyzji,

✅ decyzję podatkową,

✅ sposób opodatkowania transakcji,

✅ przychody z nieujawnionych źródeł,

✅ uszczuplenie należności publicznoprawnej.

To jeden z powodów, dla których projekt może budzić wątpliwości po stronie podatników.

Czy zmiana dotyczy tylko spraw podatkowych?

Nie tylko.

Nowelizacja Ordynacji podatkowej dotyka przede wszystkim przedawnienia zobowiązań podatkowych, ale jej skutki mogą być odczuwalne również w sprawach karnoskarbowych.

W praktyce oznacza to połączenie kilku obszarów:

🔹 Ordynacji podatkowej,

🔹 Kodeksu karnego skarbowego,

🔹 postępowania podatkowego,

🔹 postępowania karnego skarbowego,

🔹 dokumentacji księgowej i podatkowej,

🔹 odpowiedzialności osób podejmujących decyzje w sprawie rozliczeń.

Dlatego tych zmian nie warto analizować wyłącznie jako technicznej korekty terminów.

To zmiana, która może wpłynąć na sposób oceny ryzyka podatkowego i karnoskarbowego.

Czy nowe zasady będą korzystne czy niekorzystne dla podatników?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna.

Z jednej strony usunięcie mechanizmu zawieszenia biegu terminu przedawnienia przez wszczęcie postępowania karnego skarbowego może być korzystne. Ogranicza bowiem kontrowersyjny mechanizm, który przez lata był krytykowany przez podatników, sądy administracyjne i organizacje przedsiębiorców.

Z drugiej strony uchylenie art. 44 § 2 KKS może zwiększyć niepewność. Przedawnienie zobowiązania podatkowego nie będzie musiało automatycznie kończyć ryzyka odpowiedzialności karnej skarbowej.

Najkrócej:

📌 mniej przestrzeni do instrumentalnego wszczynania spraw karnoskarbowych,

📌 większe znaczenie ustawowego terminu przedawnienia podatku,

📌 większe oddzielenie podatku od odpowiedzialności karnej skarbowej,

📌 większe znaczenie dokumentacji i historii rozliczeń,

📌 większa potrzeba kontrolowania ryzyka jeszcze przed ewentualnym sporem.

Dlatego projekt można ocenić jako zmianę dwustronną. Porządkuje jeden problem, ale jednocześnie tworzy nowe pytania o bezpieczeństwo podatników po upływie terminu przedawnienia.

Podsumowanie: przedawnienie podatku nadal będzie ważne, ale nie zawsze zamknie całe ryzyko

Projektowane zmiany nie oznaczają, że przedawnienie zobowiązania podatkowego przestanie obowiązywać.

Nadal będzie ono jednym z najważniejszych mechanizmów wyznaczających granice czasowe dla działań fiskusa.

Zmienić ma się jednak to, jak przedawnienie podatku będzie powiązane z postępowaniem karnym skarbowym.

Najważniejsza zmiana dotyczy odejścia od mechanizmu, w którym wszczęcie postępowania karnego skarbowego automatycznie powodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

To rozwiązanie przez lata było krytykowane, ponieważ w praktyce mogło prowadzić do instrumentalnego wszczynania spraw karnoskarbowych tuż przed upływem terminu przedawnienia.

Z tej perspektywy nowe zasady mogą poprawić sytuację po stronie podatników.

Organy podatkowe nie powinny już wykorzystywać samego wszczęcia sprawy karnej skarbowej jako prostego sposobu na zatrzymanie biegu przedawnienia i wydłużenie czasu na wydanie decyzji wymiarowej.

Jednocześnie projekt przewiduje uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego.

To właśnie ten element jest najbardziej kontrowersyjny.

Jeżeli przepis zostanie usunięty, przedawnienie należności publicznoprawnej nie będzie musiało automatycznie oznaczać końca ryzyka odpowiedzialności karnej skarbowej.

W praktyce może więc dojść do sytuacji, w której zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu, ale postępowanie karnoskarbowe nadal będzie możliwe.

Najważniejsze wnioski są więc następujące:

🟢 przedawnienie zobowiązania podatkowego nadal będzie miało znaczenie,

🟢 wszczęcie postępowania karnego skarbowego nie powinno już automatycznie zatrzymywać biegu przedawnienia podatku,

🟢 organy podatkowe będą miały mniej przestrzeni do wydłużania spraw podatkowych przez samo uruchomienie postępowania karnoskarbowego,

🟢 odpowiedzialność karna skarbowa może zostać mocniej oddzielona od samego przedawnienia podatku,

🟢 dokumentacja, historia rozliczeń i prawidłowe ustalenie terminów mogą mieć jeszcze większe znaczenie w praktyce.

Dlatego hasło, że „przedawnienie podatku nikogo już nie ochroni”, jest zbyt dużym uproszczeniem.

Bardziej precyzyjnie należałoby powiedzieć, że przedawnienie podatku nadal będzie chronić w zakresie samego zobowiązania podatkowego, ale nie zawsze zamknie ryzyko związane z odpowiedzialnością karną skarbową.

To zmiana, która wymaga uważnego śledzenia.

Szczególnie w sprawach, w których pojawia się ryzyko uszczuplenia należności publicznoprawnej, korekt deklaracji, decyzji podatkowych, zabezpieczeń hipoteką przymusową lub zastawem skarbowym albo rozliczeń o większej wartości.