Metody wyceny zapasów – wycena zapasów w firmie produkcyjnej

Spis treści

1. Wycena zapasów w produkcji. Dlaczego ma tak duże znaczenie?

2. Rzeczowe aktywa obrotowe i ich struktura w firmie produkcyjnej

3. Ceny zakupu i ceny nabycia materiałów. To nie zawsze to samo

4. Metody wyceny rozchodu zapasów

5. FIFO. Wycena według najwcześniejszych dostaw

6. LIFO. Wycena według najnowszych dostaw

7. Metoda średniej ważonej

8. Wycena zapasów według cen ewidencyjnych

9. Wycena produktów gotowych według kosztów wytworzenia

10. Jakie koszty bezpośrednie wchodzą do kosztów wytworzenia?

11. Stałe koszty wydziałowe i zdolności produkcyjne

12. Jak wycenia się produkcję w toku?

13. Uproszczone zasady wyceny produkcji w toku

14. Wycena bilansowa zapasów

15. Checklista wyceny zapasów w firmie produkcyjnej

16. FAQ. Wycena zapasów w firmie produkcyjnej

• Surowce.
• Materiały podstawowe.
• Materiały pomocnicze.
• Komponenty.
• Opakowania.
• Półprodukty.
• Produkcja w toku.
• Wyroby gotowe.
• Towary.

W przypadku materiałów wytworzonych we własnym zakresie albo produktów przetworzonych przez jednostkę trzeba dodatkowo ustalić wartość kosztów poniesionych na ich powstanie.

Ich struktura powinna przedstawiać rzeczywisty przebieg procesów przedsiębiorstwa. Jeżeli ERP pokazuje jedną grupę zapasów, a w rzeczywistości firma posiada materiały, półprodukty i kilka etapów produkcji w toku, trudniej później poprawnie wyjaśnić różnice i rentowność.

Aktywa obrotowe w bilansie a stan zapasów

W aktywach bilansu zapasy znajdują się w pozycji B. Aktywa obrotowe, a następnie są prezentowane między innymi jako materiały, półprodukty i produkty w toku, produkty gotowe oraz towary. Dlatego stan zapasów wpływa bezpośrednio na wartość aktywów przedsiębiorstwa.

Jeżeli na koniec okresu sprawozdawczego magazyn jest zawyżony o 500 tys. zł, problem nie pozostaje wyłącznie w systemie magazynowym. Zawyżona może zostać również wartość wykazana w aktywach bilansu. Tak samo działa mechanizm odwrotny. Jeżeli część prawidłowo poniesionych kosztów wytworzenia nie zostanie przypisana do produktów pozostających w magazynie, koszty okresu mogą być zawyżone, a aktywa obrotowe zaniżone.

Ceny zakupu i ceny nabycia materiałów. To nie zawsze to samo

Przy zakupie materiału na fakturze znajduje się określona cena. Nie oznacza to jednak, że zawsze dokładnie ta wartość powinna trafić do magazynu. Trzeba odróżnić ceny zakupu od cen nabycia. Cena zakupu odnosi się przede wszystkim do kwoty należnej sprzedawcy po uwzględnieniu odpowiednich korekt.

Cena nabycia może dodatkowo obejmować koszty bezpośrednio związane z zakupem i doprowadzeniem składnika do miejsca oraz stanu, w którym może być wykorzystany. Mogą to być między innymi określone koszty transportu, załadunku lub wyładunku. Ustawa dopuszcza jednocześnie możliwość wyceny materiałów i towarów w cenach zakupu, jeżeli zastosowanie uproszczenia nie zniekształca stanu aktywów ani wyniku finansowego jednostki.

Kiedy koszty zakupu zwiększają wartość materiałów?

Przedsiębiorstwo powinno przeanalizować przede wszystkim koszty bezpośrednio związane z daną dostawą. Jeżeli firma kupuje surowiec za 100 tys. zł i ponosi dodatkowo istotny koszt jego transportu do zakładu, nieuwzględnienie kosztu zakupu może oznaczać, że zapas jest wykazywany poniżej jego właściwej wartości.

Znaczenie ma więc nie tylko to, za ile materiały zostały zakupione, ale również jakie koszty były niezbędne, aby znalazły się w miejscu i stanie umożliwiającym wykorzystanie w produkcji. Przy bardzo rozbudowanym łańcuchu dostaw różnica pomiędzy rzeczywistymi cenami zakupu a ostateczną ceną nabycia może być znacząca.

Czy materiały można wyceniać tylko według ceny zakupu?

Takie uproszczenie jest możliwe, ale nie powinno być stosowane automatycznie. Jeżeli dodatkowe koszty zakupu są nieistotne, wykorzystanie ceny zakupu może nie powodować zniekształcenia danych. Inaczej będzie w przedsiębiorstwie, które:

• Importuje znaczną część materiałów.
• Ponosi wysokie koszty frachtu.
• Korzysta z usług przeładunkowych.
• Płaci istotne dodatkowe koszty dostaw.
• Posiada wiele lokalizacji magazynowych.

Wtedy uproszczenie należy ocenić pod kątem wpływu na stan aktywów oraz wynik finansowy jednostki.

Metody wyceny rozchodu zapasów

Gdy firma kupuje identyczny materiał w różnych terminach, jego rzeczywiste ceny mogą się zmieniać. Załóżmy, że do magazynu przyjęto:

• 100 kg materiału po 10 zł.
• 100 kg materiału po 12 zł.

Następnie na produkcję wydano 120 kg. Ilość rozchodu jest oczywista. Problem polega na ustaleniu jego wartości.

W przypadku jednakowych albo uznanych za jednakowe zapasów ustawa o rachunkowości przewiduje między innymi FIFO, LIFO, średnią ważoną oraz szczegółową identyfikację określonych cen lub kosztów.

FIFO. Wycena według najwcześniejszych dostaw

FIFO oznacza first in, first out. Wartościowo przyjmuje się, że w pierwszej kolejności rozchodowane są zapasy nabyte lub wytworzone najwcześniej.

W naszym przykładzie rozchód wyniesie:

• 100 kg × 10 zł = 1 000 zł.
• 20 kg × 12 zł = 240 zł.

Łącznie 1 240 zł.

W magazynie pozostanie: 80 kg × 12 zł = 960 zł.

FIFO może dobrze odpowiadać firmom, w których również fizyczny przepływ zapasów odbywa się według zasady wykorzystania najstarszych partii jako pierwszych.

LIFO. Wycena według najnowszych dostaw

LIFO oznacza last in, first out. W pierwszej kolejności wartościowo rozchodowane są najpóźniejsze dostawy. W tym samym przykładzie:

• 100 kg × 12 zł = 1 200 zł.
• 20 kg × 10 zł = 200 zł.

Rozchód wyniesie 1 400 zł, a końcowy zapas 800 zł.

Polska ustawa o rachunkowości przewiduje LIFO jako jedną z dopuszczalnych metod rozchodu. Przy jednostkach sporządzających sprawozdanie zgodnie z MSSF trzeba natomiast uwzględnić odmienne zasady IAS 2.

Metoda średniej ważonej

Przy średniej ważonej ustala się przeciętną wartość jednostki zapasu. W naszym przykładzie:

2 200 zł / 200 kg = 11 zł/kg

Rozchód: 120 kg × 11 zł = 1 320 zł

Zapas końcowy: 80 kg × 11 zł = 880 zł

Metoda średniej ważonej może ograniczać wpływ pojedynczych wahań rzeczywistych cen dostaw. W przedsiębiorstwach kupujących duże ilości jednorodnych materiałów jest często wygodna operacyjnie, szczególnie jeśli obliczenia wykonuje ERP.

FIFO, LIFO i średnia ważona w poniższej tabeli

Dla jednego fizycznego rozchodu otrzymujemy trzy różne wartości:

Różnice nie wynikają z innego zużycia materiałów. Wynikają z przyjętego sposobu przypisania wartości. Przy magazynie o wartości wielu milionów złotych wpływ metody może być istotny dla wyniku i aktywów przedsiębiorstwa.

Szczegółowa identyfikacja rzeczywistych cen

Nie wszystkie zapasy są jednorodne. Firma może wytwarzać:

• Linie technologiczne.
• Specjalistyczne maszyny.
• Konstrukcje na indywidualne zamówienie.
• Formy produkcyjne.
• Urządzenia przypisane do konkretnego projektu.

Wtedy możliwe może być przypisywanie rzeczywistych cen albo kosztów do konkretnego składnika. Szczegółowa identyfikacja jest szczególnie użyteczna przy wytworzeniu określonych produktów, których koszt można jednoznacznie powiązać z konkretnym zleceniem. Wymaga jednak dobrej ewidencji materiałów, robocizny i usług.

Wycena zapasów według cen ewidencyjnych

W praktyce wiele przedsiębiorstw nie księguje każdego ruchu magazynowego bezpośrednio po ostatecznej rzeczywistej cenie. Rzeczowe składniki zapasów mogą być ujmowane w cenach przyjętych do ewidencji, pod warunkiem odpowiedniego ujęcia różnic pomiędzy tymi wartościami a rzeczywistymi cenami nabycia, zakupu lub kosztami wytworzenia. Na dzień bilansowy wartość wyrażoną w cenach ewidencyjnych trzeba odpowiednio doprowadzić do poziomu wynikającego z zasad wyceny.

Takie rozwiązanie może znacząco usprawniać bieżącą pracę systemu. Nie zwalnia jednak z kontroli odchyleń.

Stałe ceny ewidencyjne a rzeczywiste ceny zakupu

Załóżmy, że firma ustala dla materiału stałą cenę ewidencyjną 10 zł. Kolejne dostawy są kupowane po:

• 9,80 zł.
• 10,50 zł.
• 11,20 zł.

Dokumenty magazynowe mogą być prowadzone według przyjętej ceny 10 zł, ale księgowość musi kontrolować różnice względem rzeczywistych cen zakupu. Jeżeli odchylenia są coraz większe, stan zapasów wykazywany po stałych cenach ewidencyjnych może przestać dobrze odpowiadać rzeczywistości ekonomicznej.

Stałe ceny ewidencyjne wymagają rozliczania odchyleń

Samo ustawienie ceny standardowej w ERP nie kończy procesu. Podczas zamknięcia miesiąca trzeba ustalić:

• Jak duże są odchylenia.
• Jak powstały.
• Jaka ich część dotyczy rozchodu.
• Jaka część pozostaje w zapasie.
• Czy poziom cen ewidencyjnych nadal jest aktualny.

Jeżeli stałe ceny ewidencyjne pozostają niezmienione przez kilka lat mimo znaczących zmian rynku, różnice mogą narastać.

Wycena produktów gotowych według kosztów wytworzenia

Dla materiału punktem wyjścia jest cena nabycia bądź cena zakupu. W przypadku wytworzonych przez jednostkę produktów gotowych sytuacja wygląda inaczej. Firma nie kupuje gotowego produktu od dostawcy. Sama go wytwarza. Dlatego podstawą wyceny produktów gotowych jest koszt wytworzenia produktu.

Ustawa wskazuje, że koszt wytworzenia obejmuje koszty pozostające w bezpośrednim związku z produktem oraz uzasadnioną część kosztów pośrednio związanych z jego wytwarzaniem.

Jakie koszty bezpośrednie wchodzą do kosztów wytworzenia?

Jednym z najważniejszych składników jest wartość zużytych materiałów bezpośrednich. Jeżeli do wyprodukowania jednego urządzenia potrzeba konkretnych komponentów, ich wartość powinna zostać przypisana do produktu. Koszty bezpośrednie mogą obejmować również:

• Płace bezpośrednie.
• Wynagrodzenia pracowników produkcyjnych.
• Ubezpieczenia społeczne i inne świadczenia liczone od płac bezpośrednich, jeżeli zgodnie z przyjętym rachunkiem kosztów są związane z produkcją.
• Usługi obce wykonywane bezpośrednio przy konkretnym zleceniu.
• Zużycie narzędzi niezbędnych do wykonania danego produktu.
• Pozostałe koszty bezpośrednie.
• Inne koszty bezpośrednio związane z doprowadzeniem produktu do określonego stanu.

Wysokość kosztów bezpośrednich powinna wynikać z danych możliwych do przypisania do danego produktu, partii lub zlecenia. W niektórych przedsiębiorstwach zużycie materiałów może być określane według normy zakładowej, a następnie porównywane z rzeczywistym pobraniem z magazynu.

Materiały bezpośrednie to dopiero początek

Firma produkcyjna nie powinna zakładać, że koszt wytworzenia jest równy wartości materiałów. Do produktu mogą być przypisywane również inne koszty pozostające w bezpośrednim związku z jego wytwarzaniem.

Jeżeli w okresie sprawozdawczym wyprodukowano określoną liczbę wyrobów, trzeba ustalić nie tylko zużyte materiały, ale również pracę, operacje produkcyjne i właściwą część kosztów pośrednich. Dlatego kalkulacja kosztów produkcji nie powinna opierać się wyłącznie na dokumentach RW, ponieważ do produktu trzeba przypisać również pozostałe koszty związane z jego wytworzeniem.

Zmienne koszty wydziałowe a wycena produkcji

Poza kosztami bezpośrednimi przedsiębiorstwo ponosi koszty dotyczące całego wydziału. Mogą to być na przykład:

• Energia zależna od wykorzystania maszyn.
• Materiały pomocnicze.
• Część kosztów utrzymania wydziału.
• Koszty usług produkcyjnych wspólnych dla wielu wyrobów.

Zmienne koszty wydziałowe powinny być rozliczane według klucza odpowiadającego ich ekonomicznemu związkowi z produkcją. Może nim być między innymi:

• Czas pracy maszyny.
• Roboczogodziny.
• Ilość wyprodukowanych sztuk.
• Zużycie materiału.
• Inny miernik odpowiadający danej działalności.

Klucz nie powinien być wybierany tylko dlatego, że jest łatwy do policzenia.

Stałe koszty wydziałowe i zdolności produkcyjne

Do kosztu wytworzenia może trafić również uzasadniona część stałych kosztów pośrednich produkcji. Kluczowe jest jednak normalne wykorzystanie zdolności produkcyjnych.

Ustawa wiąże część stałych kosztów produkcyjnych przypisywanych produktom z normalnym poziomem wykorzystania zdolności. Za normalny poziom uznaje przeciętną, oczekiwaną w typowych warunkach wielkość produkcji z uwzględnieniem między innymi planowanych remontów.

Jeżeli fabryka przez większość miesiąca stoi, nie oznacza to automatycznie, że wszystkie stałe koszty wydziałowe można podzielić przez niewielką liczbę wyprodukowanych sztuk i przenieść do magazynu.

Przestój nie powinien sztucznie zwiększać wartości produktów

Wyobraźmy sobie zakład, którego normalna zdolność produkcyjna jest znacznie większa niż faktyczna produkcja danego miesiąca. Jeżeli w okresie sprawozdawczym wyprodukowano bardzo mało z powodu braku zamówień lub awarii, mechaniczne rozłożenie wszystkich kosztów stałych na niewielką liczbę produktów może dramatycznie podnieść ich koszt.

Koszty wynikające z niewykorzystanych zdolności produkcyjnych nie są co do zasady elementem kosztu wytworzenia. Wpływają na wynik finansowy okresu, w którym zostały poniesione.

Koszty działalności podstawowej a stan produkcji

W rachunkowości produkcyjnej część kosztów działalności podstawowej jest rozliczana pomiędzy produkty zakończone i produkcję pozostającą w toku. Na koniec okresu sprawozdawczego trzeba więc określić, jaka część kosztów dotyczy:

• Produktów już zakończonych.
• Półproduktów.
• Produkcji w toku.
• Kosztów, które powinny obciążyć bezpośrednio bieżący wynik.

Przy równoległym prowadzeniu ewidencji kosztów według rodzaju i według miejsc ich powstawania istotny jest również schemat księgowania produkcji na kontach zespołu 4 i 5 oraz jego powiązanie z informacjami operacyjnymi z produkcji.

Koszty obsługi zobowiązań zaciągniętych w celu sfinansowania produkcji

Przy standardowej, krótkiej produkcji koszty finansowania nie są typowym składnikiem zapasu. Inaczej może być przy długotrwałym procesie przygotowania produktu lub towaru do sprzedaży.

W uzasadnionych przypadkach długiego okresu wytwarzania ustawa pozwala zwiększyć cenę nabycia albo koszt wytworzenia o koszty obsługi zobowiązań zaciągniętych w celu finansowania zapasu w okresie jego przygotowania lub wytwarzania, wraz z odpowiednimi różnicami kursowymi, pomniejszonymi o przychody z tego tytułu.

W praktyce przy kosztach obsługi zobowiązań zaciągniętych w celu sfinansowania produkcji trzeba więc dokładnie sprawdzić:

• Czy proces rzeczywiście ma charakter długotrwały.
• Jakie finansowanie dotyczy określonych produktów.
• Jaki jest okres od rozpoczęcia produkcji do uzyskania gotowego produktu.
• Jakie koszty finansowe mogą zostać przypisane.
• Czy występują przychody finansowe związane z tym finansowaniem.

Nie jest to element, który należy automatycznie doliczać do każdego produktu.

Jak wycenia się produkcję w toku?

Wycena produkcji niezakończonej jest jednym z najtrudniejszych elementów całego procesu. Na koniec okresu sprawozdawczego na hali mogą znajdować się zlecenia o bardzo różnym stopniu zaawansowania. Jedno może dopiero zużywać pierwsze materiały, inne mieć wykonane większość operacji, a kolejne czekać tylko na kontrolę jakości.

Produkty w toku jednostka powinna wyceniać w sposób odzwierciedlający koszty poniesione do danego momentu, chyba że spełnia warunki zastosowania dopuszczonych uproszczeń. Do wyceny potrzebne są między innymi informacje:

• Jakie materiały zostały pobrane.
• Jakie operacje zostały wykonane.
• Ile czasu pracy wykorzystano.
• Jakie koszty bezpośrednie poniesiono.
• Jaki jest stopień zaawansowania.
• Jakie koszty wydziałowe należy przypisać.

Bez danych z produkcji sama księgowość firmy produkcyjnej nie ustali wiarygodnego stanu produkcji.

Uproszczone zasady wyceny produkcji w toku

Ustawa przewiduje uproszczone zasady wyceny produktów w toku. Przy spełnieniu warunków produkty w toku mogą być wyceniane:

• W wysokości bezpośrednich kosztów wytworzenia.
• W wysokości materiałów bezpośrednich.
• Mogą również nie być wyceniane.

Warunkiem jest między innymi to, aby zastosowane uproszczenie nie zniekształcało stanu aktywów ani wyniku finansowego jednostki. Ograniczenie dotyczące produkcji trwającej ponad trzy miesiące ma dodatkowe znaczenie, przy czym ustawa przewiduje szczególny wyjątek dotyczący produkcji rolnej.

Wycena w wysokości materiałów bezpośrednich

Takie rozwiązanie może być prostsze, ale nie zawsze będzie odpowiednie. Jeżeli produkt w toku zawiera już znaczną wartość pracy, usług i innych kosztów, wycena wyłącznie w wysokości materiałów bezpośrednich może istotnie zaniżać zapas.

Wycena w wysokości kosztów bezpośrednich

Drugi wariant polega na uwzględnieniu szerszego zakresu kosztów, ale bez pełnego przypisywania kosztów pośrednich. Wysokość bezpośrednich kosztów wytworzenia może lepiej odzwierciedlać zaawansowanie produkcji, jeżeli robocizna i inne koszty bezpośrednie mają istotny udział w produkcie.

Czy produkcji w toku można nie wyceniać?

Takie uproszczenie jest możliwe tylko przy spełnieniu określonych warunków. Nie oznacza to, że każda firma może na koniec miesiąca ustawić wartość produkcji niezakończonej na zero.

Jeżeli stan produkcji w toku wynosi kilka milionów złotych, brak wyceny może znacząco zniekształcić zarówno aktywa obrotowe, jak i wynik finansowy jednostki. Decyzja musi więc wynikać z analizy istotności, długości procesu i charakteru danej działalności.

Wycena półproduktów

Półprodukt został już częściowo przetworzony, ale nadal będzie wykorzystany w kolejnych etapach. Jego wartość powinna więc odpowiadać kosztom wytworzenia poniesionym do momentu zakończenia określonego etapu. Firma powinna wiedzieć:

• Kiedy powstaje półprodukt.
• Jakie materiały bezpośrednie zostały zużyte.
• Jakie płace bezpośrednie wraz z narzutami zostały przypisane.
• Jakie operacje wykonano.
• Jakie koszty wydziałowe obciążają dany etap.
• Jak półprodukt jest później pobierany do następnej operacji.

Jeżeli półprodukty są błędnie wycenione, błąd przechodzi dalej do produktów gotowych.

Cena planowana a rzeczywisty koszt produktów gotowych

W przedsiębiorstwach seryjnych często stosuje się koszty planowane lub normatywne. Może to znacząco ułatwiać bieżącą ewidencję produktów gotowych.

Załóżmy, że planowany koszt produktu wynosi 100 zł. Po zakończeniu miesiąca okazuje się, że rzeczywisty koszt wynosi 107 zł. Powstaje odchylenie.

Jeżeli firma go nie rozliczy, część zapasu może pozostać po wartości oderwanej od rzeczywistych kosztów wytworzenia. Ustawa dopuszcza określone wykorzystanie planowanych kosztów przy cenach ewidencyjnych produktów, jeżeli różnice w stosunku do rzeczywistych kosztów wytworzenia są nieznaczne i spełnione są pozostałe warunki wyceny.

Wycena bilansowa zapasów

Bieżąca ewidencja to jedno. Na dzień bilansowy trzeba jeszcze sprawdzić, czy wartość zapasu pozostaje możliwa do odzyskania. Rzeczowe składniki aktywów obrotowych podlegają zasadzie, zgodnie z którą ich wartość bilansowa nie powinna przekraczać odpowiedniej ceny sprzedaży netto. Ma to znaczenie szczególnie przy:

• Uszkodzonych produktach.
• Przestarzałych materiałach.
• Wycofanych wyrobach.
• Spadających cenach sprzedaży.
• Nadmiernych zapasach.
• Zapasach nierotujących.
• Produkcji, której dokończenie wymaga wysokich dodatkowych kosztów.

Wycena bilansowa nie polega więc na prostym skopiowaniu wartości z raportu magazynowego.

Cena sprzedaży netto jako ograniczenie wartości zapasów

Jeżeli koszt produktu wynosi 120 zł, ale przedsiębiorstwo może realnie sprzedać go tylko za kwotę niepozwalającą odzyskać tej wartości, trzeba przeanalizować obniżenie wartości zapasu.

Cena sprzedaży netto jest związana z możliwą do uzyskania ceną sprzedaży po odpowiednich pomniejszeniach określonych przez ustawę. Szczególnie istotne jest to przy produktach:

• Sezonowych.
• Technologicznie przestarzałych.
• Uszkodzonych.
• Produkowanych pod zakończone projekty.
• Ograniczonych regulacyjnie.
• Których ceny rynkowe gwałtownie spadły.

Odpisy aktualizujące wartość zapasów

Jeżeli wartość zapasu utraciła ekonomiczne uzasadnienie, może być konieczne dokonanie odpisu aktualizującego. Analiza powinna obejmować nie tylko wiek zapasu, ale przede wszystkim jego przydatność i możliwość wykorzystania lub sprzedaży. Warto sprawdzić:

• Datę ostatniego ruchu.
• Aktualny popyt.
• Możliwość wykorzystania w produkcji.
• Stan techniczny.
• Zgodność ze specyfikacją.
• Aktualność produktu.
• Możliwą cenę sprzedaży netto.

Sam fakt, że materiał nie rotował przez rok, nie oznacza jeszcze, że jego wartość wynosi zero. Firma może utrzymywać strategiczny zapas bezpieczeństwa lub części potrzebne do serwisowania produktu przez wiele lat. Sposób rozliczenia powinien wynikać z natury dokonanego odpisu oraz przyjętych zasad rachunkowości.

Zapasy a inwentaryzacja

Inwentaryzacja odpowiada na pytanie, ile zapasu rzeczywiście znajduje się w przedsiębiorstwie. Dopiero później można prawidłowo ustalić jego wartość. Na podstawie spisu można ujawnić między innymi:

• Niedobory.
• Nadwyżki.
• Towary lub materiały uszkodzone.
• Błędne jednostki miary.
• Niewłaściwe indeksy.
• Zapasy nierotujące.
• Różnice lokalizacyjne.

Ustawa wymaga odpowiedniego udokumentowania wyników inwentaryzacji, powiązania ich z księgami oraz wyjaśnienia różnic pomiędzy stanem rzeczywistym i księgowym.

Dlatego wycena zapasów powinna bazować na wiarygodnej ilości. Nie da się poprawnie wycenić magazynu, jeżeli sam stan ilościowy jest błędny.

Może Cię również zainteresować –> Inwentaryzacja produkcji w toku 

ERP a wycena według rzeczywistych cen

System może automatycznie:

• Liczyć średnią ważoną.
• Rozliczać FIFO.
• Wyliczać odchylenia.
• Przenosić koszty pomiędzy etapami.
• Aktualizować ceny ewidencyjne.
• Kalkulować koszt wyrobów gotowych.

Nie oznacza to jednak, że wynik systemu jest automatycznie prawidłowy. ERP liczy zgodnie z konfiguracją. Jeżeli ustawienia są błędne, system może bardzo szybko i konsekwentnie produkować błędne wartości.

Ujemne stany magazynowe mogą zaburzyć wycenę

Załóżmy, że materiał zostaje wydany do produkcji, zanim jego przyjęcie zostanie wprowadzone do systemu. Powstaje ujemny stan. ERP może wtedy:

• Użyć ostatniej dostępnej ceny.
• Zastosować cenę tymczasową.
• Przeliczyć wartość po późniejszym PZ.
• Pozostawić odchylenie.
• Wymagać ręcznej korekty.

Zależy to od konkretnego systemu. Dlatego kontrola wyceny powinna obejmować również chronologię dokumentów.

Jeżeli chcesz szerzej zobaczyć, jak dokumenty magazynowe, ujemne stany i różnice pomiędzy ewidencją magazynową a księgami wpływają na rachunkowość firmy, przejdź do artykułu: Księgowanie magazynu w firmie produkcyjnej

Metoda wyceny zapasów a wynik finansowy

Wybór metody wpływa nie tylko na aktywa. Wpływa również na moment, w którym określone koszty obciążą wynik.

W produkcji zależność jest bardziej złożona, ponieważ rozliczenie kosztów produkcji musi uwzględniać również etap, na którym znajduje się produkt.

Wartość materiału może pozostawać przez pewien czas:

• W produkcji w toku.
• W półprodukcie.
• W produkcie gotowym.

Dopiero po sprzedaży produktu określona część kosztu przechodzi do kosztu sprzedanych produktów. Dlatego błędna wycena zapasu może wpływać na kilka kolejnych okresów sprawozdawczych.

Wycena zapasów a rentowność produktów

Jeżeli przedsiębiorstwo wykorzystuje księgowość do analizy marży, koszt musi odpowiadać rzeczywistemu procesowi wytwarzania produktu. Produkt może wyglądać na rentowny, jeżeli:

• Materiały wyceniono zbyt nisko.
• Pominięto część kosztów bezpośrednich.
• Nie rozliczono kosztów wydziałowych.
• Nie uwzględniono odchyleń.
• Koszt standardowy jest nieaktualny.

Możliwy jest również odwrotny problem. Jeżeli do produktu przypisano koszty, które powinny obciążyć wynik bieżącego okresu, jego rentowność może wyglądać gorzej niż w rzeczywistości. Dane księgowe powinny więc wspierać analizę biznesową, a nie tylko poprawnie zamykać konta.

Jaką metodę wyceny zapasów wybrać?

Nie istnieje jedna metoda najlepsza dla każdego producenta. Warto przeanalizować:

• Rodzaj materiałów i produktów.
• Fizyczny sposób rotacji.
• Zmienność cen.
• Liczbę dostaw.
• Skalę magazynu.
• Możliwości systemu ERP.
• Sposób kalkulacji kosztów wytworzenia.
• Znaczenie produkcji w toku.
• Standardy sprawozdawcze.
• Wymagania grupy kapitałowej.
• Sposób raportowania zarządczego.
• Czas potrzebny na zamknięcie miesiąca.

Metoda musi być możliwa do konsekwentnego stosowania. Rozwiązanie bardzo precyzyjne teoretycznie może być słabym wyborem, jeżeli wymaga setek ręcznych korekt każdego miesiąca.

Metody wyceny w polityce rachunkowości

Polityka rachunkowości powinna być zgodna z tym, co przedsiębiorstwo rzeczywiście robi. Warto opisać między innymi:

• Ceny nabycia materiałów.
• Ewentualne stosowanie cen zakupu.
• Metodę rozchodu.
• Zasady stosowania cen ewidencyjnych.
• Stałe ceny ewidencyjne.
• Sposób rozliczania odchyleń.
• Zasady wyceny produkcji w toku.
• Sposób ustalania kosztów wytworzenia.
• Zasady wyceny produktów gotowych.
• Uproszczone zasady wyceny.
• Zasady dokonywania odpisów aktualizujących.

Jeżeli dokumentacja mówi o FIFO, a system od lat stosuje średnią ważoną, problem nie jest wyłącznie formalny. Może oznaczać, że sprawozdanie zostało przygotowane według innych zasad niż oficjalnie przyjęte.

Checklista wyceny zapasów w firmie produkcyjnej

Przed zamknięciem okresu warto sprawdzić:

1. Czy metoda rozchodu jest zgodna z polityką rachunkowości.
2. Czy ERP faktycznie stosuje tę metodę.
3. Czy ceny nabycia materiałów uwzględniają właściwe koszty zakupu.
4. Czy stosowane ceny zakupu spełniają warunki przyjętego uproszczenia.
5. Czy stałe ceny ewidencyjne są aktualne.
6. Czy rozliczono odchylenia od rzeczywistych cen.
7. Czy nie występują ujemne stany magazynowe.
8. Czy magazyn uzgodniono z księgą główną.
9. Czy wartość zużytych materiałów bezpośrednich jest poprawna.
10. Czy płace bezpośrednie i pozostałe koszty bezpośrednie są właściwie przypisywane.
11. Czy zmienne koszty wydziałowe są rozliczane według odpowiedniego klucza.
12. Czy stałe koszty wydziałowe uwzględniają normalne wykorzystanie zdolności produkcyjnych.
13. Czy produkcja w toku została ustalona na podstawie danych operacyjnych.
14. Czy zastosowane uproszczenia nie zniekształcają stanu aktywów ani wyniku finansowego.
15. Czy produkty gotowe mają prawidłowy koszt wytworzenia.
16. Czy ceny ewidencyjne produktów nie są istotnie oderwane od kosztów rzeczywistych.
17. Czy przeanalizowano zapasy nierotujące.
18. Czy wykonano potrzebne odpisy aktualizujące.
19. Czy wycena bilansowa uwzględnia ceny sprzedaży netto.
20. Czy dane magazynowe odpowiadają stanowi ustalonemu na podstawie spisu.

Kiedy warto przeanalizować cały proces wyceny?

Szczególnie wtedy, gdy firma:

• Wdraża nowy ERP.
• Zmienia sposób rozliczania produkcji.
• Rozbudowuje magazyn.
• Otwiera nowy zakład.
• Wprowadza nowe produkty.
• Zmienia politykę rachunkowości.
• Ma istotne odchylenia.
• Posiada dużą produkcję w toku.
• Zauważa nietypowe zmiany marży.
• Nie potrafi uzgodnić magazynu z księgami.
• Ma problemy podczas audytu.

W takich sytuacjach warto sprawdzić cały przepływ od zakupu materiału do sprzedaży produktu, a nie tylko jeden raport magazynowy.

Podsumowanie. Wycena zapasów w produkcji krok po kroku

Wycena zapasów w firmie produkcyjnej obejmuje znacznie więcej niż FIFO, LIFO czy średnią ważoną. Materiały mogą być ujmowane według cen nabycia, a w określonych warunkach także cen zakupu. Bieżąca ewidencja może wykorzystywać ceny przyjęte do ewidencji, ale powstałe różnice trzeba odpowiednio kontrolować i rozliczać.

Produkty gotowe i półprodukty wymagają natomiast ustalenia kosztów wytworzenia. Znaczenie mają materiały bezpośrednie, płace, pozostałe koszty bezpośrednio związane z wytwarzaniem produktu, zmienne koszty wydziałowe oraz odpowiednia część stałych kosztów pośrednich przy normalnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych.

Produkcja w toku może wymagać pełnej wyceny albo, przy spełnieniu warunków, zastosowania uproszczeń w wysokości kosztów bezpośrednich lub materiałów bezpośrednich.

Na dzień bilansowy dochodzi jeszcze analiza ceny sprzedaży netto oraz ewentualnych odpisów aktualizujących. Dopiero połączenie tych elementów pozwala uzyskać stan zapasów, który odpowiada rzeczywistym procesom i może być wiarygodnie wykorzystany w sprawozdaniu finansowym, raportowaniu zarządczym i analizie rentowności.

FAQ. Wycena zapasów w firmie produkcyjnej

Co obejmuje wycena zapasów w produkcji?

Obejmuje ustalenie wartości materiałów, produkcji w toku, półproduktów i produktów gotowych oraz właściwe rozliczenie ich rozchodu, odchyleń i ewentualnej utraty wartości.

Czym różni się cena zakupu od ceny nabycia?

Cena nabycia może obejmować również określone koszty bezpośrednio związane z zakupem i doprowadzeniem materiału do odpowiedniego miejsca oraz stanu. Cena zakupu jest węższym pojęciem.

Czy materiały można wyceniać według cen zakupu?

Tak, ustawa przewiduje takie uproszczenie pod warunkiem, że nie prowadzi ono do zniekształcenia stanu aktywów ani wyniku finansowego jednostki.

Co to są ceny ewidencyjne?

To ceny przyjęte przez przedsiębiorstwo do bieżącej ewidencji zapasów. Różnice względem rzeczywistych cen nabycia, zakupu lub kosztów wytworzenia wymagają odpowiedniego ujęcia i rozliczenia.

Czy można stosować stałe ceny ewidencyjne?

Tak, ale przedsiębiorstwo powinno kontrolować odchylenia i aktualność przyjętych wartości. Zbyt duża różnica względem kosztów rzeczywistych może powodować nieprawidłową wartość zapasu.

Jak wycenia się produkty gotowe?

Wytworzone przez jednostkę produkty gotowe wycenia się w oparciu o koszt wytworzenia, obejmujący koszty bezpośrednie oraz uzasadnioną część kosztów pośrednich produkcji.

Co wchodzi do kosztów wytworzenia?

Między innymi wartość zużytych materiałów bezpośrednich, koszty związane bezpośrednio z produkcją oraz uzasadniona część pośrednich kosztów produkcyjnych.

Czy wynagrodzenia pracowników produkcyjnych są kosztem wytworzenia?

Jeżeli można je bezpośrednio powiązać z produkcją danego wyrobu lub są odpowiednio rozliczane jako koszt produkcyjny, mogą być elementem kosztu wytworzenia.

Czy wszystkie stałe koszty wydziałowe można przypisać produktom?

Nie. Przy standardowej zasadzie trzeba uwzględnić poziom normalnego wykorzystania zdolności produkcyjnych. Koszty niewykorzystanych zdolności nie powinny automatycznie zwiększać wartości produktów.

Jak wycenia się produkcję w toku?

Co do zasady na podstawie kosztów przypadających na wykonany stopień produkcji. Ustawa przewiduje jednak możliwość określonych uproszczeń.

Czy można wyceniać produkcję w toku tylko według materiałów bezpośrednich?

Tak, przy spełnieniu ustawowych warunków, przede wszystkim gdy nie zniekształca to stanu aktywów ani wyniku finansowego.

Czy produkcji w toku można nie wyceniać?

W określonych sytuacjach tak, ale nie jest to rozwiązanie, które można stosować automatycznie. Trzeba ocenić istotność i warunki wskazane w ustawie.

Czy koszty finansowania mogą zwiększyć koszt zapasu?

W szczególnych przypadkach długotrwałego przygotowania zapasu do sprzedaży lub długiego okresu wytwarzania ustawa pozwala uwzględnić określone koszty finansowania.

Czy wycena zapasów wpływa na wynik finansowy?

Tak. Wartość zapasu decyduje między innymi o tym, jaka część poniesionych kosztów pozostaje w aktywach, a jaka obciąża wynik danego okresu.

Czy ERP gwarantuje poprawną wycenę?

Nie. System stosuje ustawioną konfigurację. Błędne ceny, dokumenty, ujemne stany albo niewłaściwe zasady rozliczeń mogą prowadzić do błędnej wyceny mimo pełnej automatyzacji.